Pierre Thomas Nicolas Hurtaut, 1782 : Manuale rhetorices

Définition publiée par Vialleton

P. T. N. Hurtaut, Manuale rhetorices ad usum studiosae juventutis academicae, Exemplis tum Oratoriis, tu Poeticis, editio tertia, Paris, chez l'auteur, 1782, première section "De inventione", première partie "De locis, tum intrinsecis, tum extrinsecis", chapitre I "De locis intrinsecis", I "De definitione", p. 9-15.

 

 

 

Quid est Definitio?

Est Oratio quae clarè explicat quid sit res quae definitur.

[note: Definitio exposcit multùm judicii & quam maximam attentionem ad res & colores illarum proprios, & eas ab aliis secernentes. Alia est Definitionis species minus accurata, quae Descriptio dicitur. De eâ ubi de Figuris ad delectandum tractabimus.]

 

Quot partibus constat Definitio?

Duabus, Genere & Differentia.

 

Quid intelligis per Genus Definitionis?

Id quod pluribus convenit. Et apud Rhetores,

Quaelibet Propositio universaliter sumpta, v. g. Virtus colenda est.

 

Quid per Differentiam?

Quod uni tantùm congruit.

Affer exemplum utriusque.

V. G. Homo definitur Animal rationis capax. Vox illa Animal (genus) convenit pluribus Animalibus; sed illa vox, Rationis capax (differentia) uni tantùm, nempè Homini convenit.

 

Quotuplici modo amplificari potest per Definitionem?

Sextuplici modo: affirmatione, negatione, affirmatione & negatione simul, circumstantiis; causis & effectis, Comparationibus & Metaphoris.

 

1. Quâ ratione amplificabitur per Affirmationem?

Afferens quaenam sit res.

Cedo [note: Hujus verbi significationem vide ubi de Metalepsi.] exemplum.

Sic Salvatoris nostri crucem definit Joannes Chrysostomus.

Christi Crux via est aberrantium, dux ad coelum, spes patientium injurias, fraenum divitum, acies superbis opposita, voluptuariae vitae mors, navigantium gubernaculum, naufragantium portus, totius mundi asylum, & c.

Affer exemplum gallicum.

Deus divinis attributis ita finitur.

L’esprit infiniment parfait

Qui de soi-même a son essence;

C’est Dieu, qui de rien a tout fait,

Qui remplit tout par sa présence,

Et qui de l’un à l’autre bout

Range, unit & conserve tout.

    Dieu seul est l’unique bonté;

Dieu seul est l’unique science,

Dieu seul est l’unique beauté,

Dieu seul est tout par éminence:

C’est le seul Être universel,

Immense, ineffable, éternel.

    Dieu fait obéir à sa voix

Le Ciel, l’Enfer, la Terre & l’Onde;

C’est lui seul qui donne des loix

A tous les Monarques du monde:

Et c’est lui seul qui dans ses mains

Tient le sort de tous les humains.

    Dieu ne sçauroit être compris

Par la plus haute intelligence:

Il faut abaisser nos esprits

Pour adorer dans le silence

L’inexplicable infinité

De son auguste Majesté.

 

2. Quomodo fit Amplificatio per Negationem?

Dicendo quid res non sit. Vide ubi de Amplificatione.

Cedo exemplum.

Ita Cicero.

Optimates sunt qui neque nocentes sunt, neque Naturâ improbi, nec furiosi, nec malis domesticis impediti, & c.

 

3. Quî Affirmatione & Negatione simul?

Per Negationem eorum quae rei non conveniunt, & convenientium insinuationem.

Subjice Exempla.

Sic Tullius Verrem definit.

Non furem, sed ereptorem; non adulterum, sed expugnatorem pudicitiae; non sacrilegum, sed hostem Sacrorum Religionumque; non sicarium, sed Crudelissimum carnificem civium & sociorum in vestrum judicium adduximus.

Idem Consulatum definiens, probat Pisonem verè non fuisse Consulem.

Tu etiam mentionem facies Consulatûs tui, aut te fuisse Romae Consulem dicere audebis? Quid? tu in Lictoribus, in toga & praetexta esse Consulatum putas? Quae ornamenta etiam in Sexto Clodio, te Consule, voluisti. Hujus tu, Clodiani canis insignibus Consulatum declarari putas? Animo Consulem esse oportet, consilio, fide, gravitate, vigilantiâ, curâ, toto denique munere Consulatûs, & c.

 

4. Quâ arte circumstantiis amplificabitur?

Ducens Definitionem ab omnibus seu rerum, seu personarum adjunctis ac circumstantiis simul coacervatis.

Cedo exempla.

Ita Ovidius, ingravescentis aetatis  incommoda per adjunctorum coacervationem amplificat :

 Iam mihi deterior canis aspergitur aetas,

    Jamque meos vultus ruga senilis arat,

Iam vigor & casso languent in corpore vires,

    Nec juveni lusus, qui placuêre, juvant.

Sic etiam Virgilius Famam definit:

Fama, malum quod non aliud velocius ullum:

Mobilitate viget, viresque acquirit eundo:

Parva metu primo, mox sese attollit in auras,

Ingrediturque solo, & caput inter nubila condit …

Monstrum horrendum, ingens, cui quet sunt corpore plumae,

Tot vigiles oculi subter, (mirabile dictu),

Tot linguae, totidem ora sonant, tot subrigit aures…

Tam ficti pravique tenax, quàm nuntia veri.

 

5. Quomodo fiet Amplificatio per congeriem Causarum & Effectuum?

Multas unius rei causas multosque effectus simul, per Definitionem conglobando. Vide exemplum ubi de Effectis.

 

6. Quâ ratione amplificabitur per Comparationes & Metaphoras?

Habeas exempla ubi de Comparatione & Metaphora.

Subjice tamen variorum exempla gallica.

Ita quaeritur à Poëta christiano Quid sit Deus, & c.

Loin de rien décider de cet Être suprême,

Gardons en l’adorant un silence profond;

Le mystère est immense & l’esprit s’y confonds

Pour dire ce qu’il est, il faut être lui-même.

Et apud Racinium

L’Éternel est son nom, le monde est son ouvrage,

Il entend les soupirs de l’humble qu’on outrage,

Juge tous les mortels avec d’égales loix,

Et du haut de son trône interroge les Rois.

Au seul nom de sa voix la mer fuit, le ciel tremble,

Il voit comme un néant tout l’Univers ensemble,

Et les foibles mortels, vains jouets du trépas,

Sont tous devant ses yeux comme s’ils n’étoient pas.

Sic Sapientiam definit Bolaeus. Sat. 8.

Qu’est-ce que la Sagesse? une égalité d’ame

Que rien ne peut troubler, qu’aucun desir n’enflâme,

Qui marche en ses conseils à pas plus mesurés

Qu’un Doyen au Palais ne monte les dégrés.

Definitio Administratoris rerum alicujus magni.

Un Intendant! Qu’est-ce que cette chose?

Je définis cet être un animal,

Qui, comme on dit, scait pêcher en eau trouble;

Et plus le bien de son Maître va mal,

Plus le sien croît, plus son profit redouble,

Tant, qu’aisément, lui-même acheteroit

Ce qui de net au Seigneur resteroit.

Donc, par raison bien & dûment déduite,

On pourroit voir chaque chose réduite

En son état, s’il arrivoit qu’un jour

L’autre devint Intendant à son tour;

Car regagnant ce qu’il eut, étant Maître,

Ils reprendroient tous deux leur premier être.

Historiae definitio.

C’est un Théâtre, un spectacle nouveau,

Où tous les morts sortant de leur tombeau,

Viennent encor sur une scène illustre

Se présenter à nous dans leur vrai lustre,

Et du public dépouillé d’intérêt,

Humbles acteurs, attendre leur arrêt.

Là, retraçant leurs foiblesses passées,

Leurs actions, leurs discours, leurs pensées,

A chaque état ils reviennent dicter

Ce qu’il faut fuir, ce qu’il faut imiter,

Ce que chacun, suivant ce qu’il peut être,

Doit pratiquer, voir, entendre, connoître;

Et leur exemple en diverses façons

Donnant à tous les plus nobles leçons,

Rois, magistrats, législateurs suprêmes,

Princes, guerriers, simples citoyens mêmes,

Dans ce sincère & fidèle, miroir

Peuvent apprendre & lire leur devoir.