Pierre Thomas Nicolas Hurtaut, 1782 : Manuale rhetorices

Définition publiée par Vialleton

P. T. N. Hurtaut, Manuale rhetorices ad usum studiosae juventutis academicae, Exemplis tum Oratoriis, tu Poeticis, editio tertia, Paris, chez l'auteur, 1782, première section "De inventione", première partie "De locis, tum intrinsecis, tum extrinsecis", chapitre I "De locis intrinsecis", III "De Notatione Nominis", p. 20-24.

 Quid est Notatio Nominis?

Est oratio ex vi nominis elicita, ad nomen alicujus alludens. Dicitur etiam Etymologia.

Ita Cicero in Pisonem:

Si Consul est qui consulit Patriae, non igitur Piso Consul, qui eam evertit.

Quomodò fiet Argumentum à Notatione Nominis?

V. g. Si probandum incumbit Ciceronem verum fuisse Consulem, his verbis licebit argumentari:

Ille verus est Consul, qui saluti Patriae consulit: atqui Cicero consuluit saluti Patriae; igitur verus fuit Consul.

Ita, Ovidius Metam. L. 1. ubi de viâ lacteâ, vulgò Chemin de S. Jacques.

Est via sublimis caelo manifesta sereno,

Lactea nomen habet candore notabilis ipso.

Sic Cicero lusit in Verris nomine: Verres, ninquit, verrit Siciliam.

Tale etiam illud Gallicum:

     Cy gît M. de Marca

     Que Louis IX. marqua

Pour le Prélat de son Église;

Mais la Mort qui le remarqua

Et qui se plaît à la surprise,

Dès aussi-tôt le démarqua.

Et illud lepidissimum Poëtae cujusdam:

Quand un cordier cordant veut accorder sa corde,

Pour sa corde accorder trois cordons il accorde;

Mais si l’un des cordons de la corde décorde;

 Le cordon décordant fait décorder la corde.

Quibus rebus inservire potest Notatio Nominis?

Acumini, urbanitati, facetiis, & vituperio. Cujus generis sunt versiculi sequentes in Petrum de Mondoré, Aureliâ oriundum& Regis Francisci I. Bibliothecae Praefectum: ex Poës. Cancell. de l’Hôpital.

                         Totus fuit aureus intùs,

Aureus ingenio, doctrinâ, moribus aureis.

Tantum illum, talemque virum si Roma tulisset,

Aureus in summâ staret Montaureus arce,

Aureus inque foro & rostris, totâ aureus urbe.

Horum versiculorum ut sentiatur allusio, scribe: Mondor, loco de Mondoré.

Mondor étoit tout d’òr; d’or par son esprit, par sa science; il avoit des moeurs d’or. Si Rome avoit eu ce grand Homme, Mondor auroit été d’or sur le Mont Capitole, d’or dans le Senat, d’or dans la place publique, d’or dans toute la ville, c. à d. qu’on lui auroit élevé des statues d’or.

 Quot Orationum genera complectitur Notatio nominis?

Plurima, nempè Anagrammata, Epigrammata, Acrostichen & funereas Inscriptiones.

Quid est Anagramma?

Est Litterarum aut Syllabarum quibus nomen aliquod constat, inversio. Sic de Christo apud homines degente dici potuit:

        Quid est veritas?

        Est vir qui adest.

Quid est Epigramma?

Est Poëseos genus, paucis verbis comprehensum, quod acute clauditur.

 Ita apud Martialem. L. 1. Ep. 13. De Arriâ & Paeto.

Casta suo gladium cùm traderet Arria Paeto

Quem de visceribus traxerat  [stinxerat?] ipsa suis:

 Si qua fides, vulnus quod feci non dolet, inquit,

Sed quod tu facies, hoc mihi, Paete, dolet 

[note: Quod scalpro exquisito Celeb. D. de Coustou eminentissimè excusum & expressum videre est in Horto  orbis pulcherrimo Paris. dicto les Thuilleries.].

Et de adolescente amabilissimo uno oculo capto, cujus soror pulcherrima cocles quoque erat:

Parve puer, lumen quod habes concede sorori;

     Sic tu caecus Amor, sic erit illa Venus.

De Ludovico XIV.

Una dies Lotharos, Burgundos hebdomas una,

       Una domat Batavos luna, quid annus erit?

Subjice Exemplum Gallicum.

Paul contre moi de porte en porte

Chaque jour séme quelque écrit:

Je le sçais bien; mais que m’importe,

Puisque personne ne les lit?

Présid. Bouhier.

Quid est Acrostichis?

Fit Acrostichis, cùm ex singulis litteris, quibus aliquod nomen constat, incipiuntur singulae sententiae aut versus, & in iisdem etiam litteris clauduntur.

Opus ad cruciandum caput & torquendum gratìs ingenium aptissimum, quod tamen hominibus nonnullis in deliciis est.

Sit in exemplum illud Plauti argumentum in comoediam quae Amphitruo inscribitur, cujus Poëtae comoediarum Argumenta totidem sunt Acrostichides.

Amore captus Alcumenas Jupiter,

Mutavit sese in ejus formam conjugis,

Pro Patriâ Amphitruo dum [de]cernit cum hostibus,

Habitu Mercurius ei subservit Sosiae.

Is advenientis, servum & dominum frustra habet.

Turbas uxori ciet Amphitruo: atque invicem

Raptant pro moechis. Blepharo captus arbiter,

Uter sit, non quit, Amphitruo, decernere.

Omnem rem noscunt: geminos Alcmena enititur.

Quid est funebris Inscriptio?

Est oratio tumulis inscripta in laudem aut vituperium hominis vitâ defuncti.

Omnia transibunt: nos ibimus, ibitis, ibunt:

      Ignari, gnari, conditione pari.

Et de Erasmo.

Hîc jacet Erasmus, qui quondam bonus erat mus;

       Rodere qui solitus roditur à vermibus.

Et aliud:

 D’Adam nous sommes tous enfants,

     La preuve en est connue,

Et que tous nos premiers parents

     Ont mené la charrue.

Mais las de travailler enfin

     La Terre labourée,

L’un a dételé le matin,

     L’autre l’après-dinée.

Vide etiam ubi de Oxymoro.