PERIODUS / PÉRIODE
Quid est Periodus?
Est Oratio, quodam quasi in orbe procurrens, quoad in singulis absolutisque sententiis numerosè adsistat. Cicer. in Orat, n. 207.
Quibus partibus conflatur Periodus?
Aliae dicuntur Membra seu Cola, aliae Incisa sive Commata.
Quid est Membrum?
Est pars Periodi efficiens aliquem sensum, sed suspensum, v. g.
(1) Antequam, Patres Conscripti, dicam quae hoc tempore dicenda arbitror:
Sensus est quodammodo perfectus, sed tamen suspensus;
(2) Exponam vobis breviter consilium profectionis & reversionis meae:
Nunc verò sensus omninò perfectus est.
Haec duo membra Bimembrem Periodum conficiunt.
Quid intelligis per Incisum?
Est pars membri, sensum de se nullum habens, quae membro inservit, ut vocabulo syllabae & syllabis litterae.
Quotuplex est Periodorum genus?
Triplex: Periodus Bimembris, Trimembris, & Quadrimembris sive Quadrata.
Quid est Periodus Bimembris, sive dicolos [en carcatères grecs]
Est ea quae duabus tantùm partibus seu membris constat. Exemplum vide superiùs.
Cedo exemplum gallicum.
(1) Si fermer les yeux aux preuves éclatantes du Christianisme, est une extravagance inconcevable; (2) c’est encore un plus grand renversement de raison, d’être persuadé de la vérité de cette doctrine, & de vivre comme si l’on ne doutoit pas qu’elle ne fût fausse.
Subjice exempla diversi generis.
Periodi Bimembres.
Ita Domina Des Houlieres.
Primum membrum quatuor incisis contentum.
(1) Vous de qui les prudents conseils
Veulent soulager ma tristesse;
(2) Vous, hélas! dont les maux aux miens furent pareils;
(3) Vous qui savez d’un coeur jusqu’où va la tendresse,
(4) Et qui vîtes ravir à la clarté du jour
Une aimable & jeune maîtresse;
Alterum membrum.
Sage Célimédon, regardez ma foiblesse
En homme qui connoît le pouvoir de l’amour.
Incisa haec quatuor, quae singula, totidem membra componere possent; unicum tamen membrum conficiunt, quippe quae ad idem punctum terminentur & recidant in duos versus ultimos; sage Célimédon, & c.
Prostat aliud exemplum ex Russaeo, Od. IV. in psalm. 57.
Primum membrum tribus sectionibus conflatum.
Si la loi du Seigneur vous touche;
Si le mensonge vous fait peur;
Si la pitié dans votre coeur
Règne aussi-bien qu’en votre bouche;
Secundum membrum.
Parlez, fils des hommes: pourquoi
Faut-il qu’une haine farouche
Préside aux jugements que vous portez sur moi?
Et apud Cornelium in Tragoediâ quae inscribitur Sertorius, ita Pompeius alloquitur Sertorium libertatis Romanae vindicem:
Primum membrum.
Et votre empire en est d’autant plus dangereux,
Secundum membrum.
(1) Qu’il rend de votre joug les peuples amoureux;
(2) Qu’en assujétissant, vous avez l’art de plaire;
(3) Qu’on croit n’être en vos fers qu’esclave volontaire,
Et que la liberté trouvera peu de jour
(4) A détruire un pouvoir que fait régner l’Amour.
In priori harum Periodorum observare est, primum membrum dividi in incisa; in posteriori verò secundum.
Cedo exempla ex celeberrimis Oratoribus Gallicis.
Sic Bossuetius in Elogio funebri Reginae Magnae Britanniae.
(1) Quand une fois on a trouvé le moyen de prendre la multitude par l’appas de la liberté, (2) elle suit en aveugle, pourvû qu’elle en entende seulement le nom.
Ita Flexerius de Fortissimo Turennio.
(1) Ce héros étoit aussi admirable, lorsqu’avec jugement & avec fierté il sauvoit les restes des troupes battues à Mariandal, (2) que lorsqu’avec des troupes triomphantes il battoit lui-même les Impériaux & les Bavarois.
Sic etiam in Tragoediâ quam Cornelius inscripsit Mithridate.
Primum membrum.
Ainsi ce Roi, qui seul a durant quarante ans
Lassé tout ce que Rome eut de chefs importants,
Et qui dans l’Orient balançant la fortune,
Vengeoit de tous les Rois la querelle commune,
Secundum membrum.
Meurt, & laisse après lui, pour venger son trépas,
Deux fils infortunés qui ne s’accordent pas.
Zaïre ad Orosmannum.
Primum membrum.
Ah! si votre grand coeur
A sur mes sentimens pu fonder son bonheur;
S’il dépend en effet de mes flammes secrettes;
Secundum membrum.
Quel mortel fut jamais plus heureux que vous l’êtes?
Voltaire.
Periodi trimembres.
Quid est Periodus Trimembris, sive tricolos [en carcetères grecs]
Est ea quae tribus membris constat.
Subjice exemplum.
Ita Cicero, Orat. pro Quintio.
(1) Si veritate amicitia, si fide societas, si pietate propinquitas colitur, (2) necesse est iste qui amicum, socium, affinem, famâ & fortunâ spoliare conatus est, vanum (3) se, perfidiosum & impium fateatur.
Sic etiam legitur in Mascaronio Turennium laudante.
(1) S’il y a une occasion au monde, où l’ame pleine d’elle-même soit en danger d’oublier son Dieu, (2) c’est dans ces postes éclatants où un homme, par la sagesse de sa conduite, par la grandeur de son courage, par la force de son bras, & par le nombre de ses soldats, devient comme le Dieu des autres hommes; (3) & rempli de gloire en lui-même, remplit le reste du monde d’amour, d’admiration ou de frayeur.
Item Bossuetius in Oratione funebri Magni Condaei.
(1) Trois fois le jeune vainqueur (le Grand Condé) s’efforça de rompre ces intrépides combattants (l’Infanterie Espagnole), (2) trois fois il fut repoussé par le valeureux Comte de Fontaines, (3) qui, porté de rang en rang dans sa chaise, faisoit voir, malgré ses infirmités, qu’une ame guerrière est maîtresse du corps qu’elle anime.
Ita etiam Poëta celeberrimus inducit regem Mithridatum, Romano nomini infensissimum, periodicè declarantem filiis suis consilia sua adversùs Romam. Loquitur de Populis Italiae:
(1) Ah! s’ils ont pu choisir pour leur libérateur,
Spartacus, un esclave, un vil gladiateur;
(2) S’ils suivent au combat des brigands qui les vengent;
(3) De quelle noble ardeur pensez-vous qu’ils se rangent
Sous les drapeaux d’un Roi long-tems victorieux,
Qui voit jusqu’à Cyrus remonter ses aïeux?
Item Agamemnon ad Ulyssem in Tragoedia Iphigeniae:
(1) Ah! Seigneur, qu’éloigné du malheur qui m’opprime
Votre coeur aisément se montre magnanime!
(2) Mais que si vous voyiez ceint du bandeau mortel
Votre fils Télémaque approcher de l’autel;
(3) Nous vous verrions troublé de cette affreuse image,
Changer bientôt en pleurs ce superbe langage,
Éprouver la douleur que j’éprouve aujourd’hui,
Et courir vous jetter entre Calchas & lui.
Iphigenia ad Achillem:
(1) Montrez que je vais suivre aux pieds de vos autels
Un Roi, qui, non content d’effrayer les mortels,
A des embrasements ne borne point sa gloire,
(2) Laisse aux pleurs d’une épouse attendrir sa victoire,
(3) Et par les malheureux quelquefois désarmé,
Sait imiter en tout les Dieux qui l’ont formé.
Periodi Quadrimembres.
Quid est Periodus Quadrimembris, sive tetracolos [en carcxtères grecs].
Est ea quae quatuor membris componitur.
Assigna exemplum.
Sumatur ex Orat. Cic. pro Rabirio, n. I.
« Etsi; (1) Quirites, non est meae consuetudinis, initio dicendi, rationem reddere, quâ de causâ quemque defendam; proptereà (2) quòd cùm omnibus civibus in eorum periculis semper satìs justam mihi causam necessitudinis esse duxi: tamen (3) in hâc defensione capitis, famae fortunarumque omnium C. Rabirii, proponenda ratio videtur esse officii mei: proptereà (4) quod, justissima mihi causa ad hunc defendendum esse, visa est, eadem vobis ad absolvendum debet videri.»
Ita etiam Bossuetius in Oratione funebri ad serenissimam Ducissam Aurelianensem.
(1) Tant que nous sommes détenus dans cette demeure mortelle, nous vivons assujettis aux changements; (2) parce que, si vous me permettez de parler ainsi, c’est la loi du pays que nous habitons; (3) & nous ne possédons aucun bien, même dans l’ordre de la grace, (4) que nous ne puissions perdre un moment après par la mutabilité naturelle de nos desirs.
Item Flexerius de Turennio:
(1) Si le héros dont je fais l’éloge n’avoit sçu que combattre & que vaincre, sans que sa valeur & que sa prudence fussent animées d’un esprit de foi & de charité, (2) content de le mettre au rang des Scipions & des Fabius, (3) je laisserois à la vanité le soin de louer la vanité, (4) & je ne parlerois de sa gloire que pour déplorer son malheur.
Ita exclamat Joad in Tragoediâ quae Athalia inscribitur:
(1) Grand Dieu! si tu prévois qu’indigne de sa race,
Il doive (Joas) de David abandonner la trace;
Qu’il soit comme le fruit en naissant arraché,
Ou qu’un souffle ennemi dans sa fleur a séché.
(2) Mais si ce même enfant à tes ordres docile
Doit être à tes desseins un instrument utile;
(3) Fais qu’au juste héritier le sceptre soit remis;
Livre en mes foibles mains ses puissants ennemis;
Confonds dans ses conseils une Reine cruelle.
(4) Daigne, daigne, mon Dieu, sur Mathan & sur elle
Répandre cet esprit d’imprudence & d’erreur
De la chûte des Rois funeste avantcoureur.
Racine.
Sic etiam Polyeuctus in carcere:
(1) Monde, n’espere pas qu’après toi je soupire.
(2) Tu m’étales en vain tes charmes impuissants;
Tu me montres en vain dans tout ce vaste empire
Les ennemis de Dieu pompeux & florissants.
(3) Il étale à son tour des revers équitables,
Par qui les grands sont confondus;
(4) Et les glaives qu’il tient pendus
Sur les plus fortunés coupables,
Sont d’autant plus inévitables
Que leurs coups sont moins attendus.
In quo igitur consistit genuinum Periodi artificium?
In Contexturâ & Dilatatione.
De Contexturâ Periodi.
Quomodo Periodus contexenda est?
Attendendo ad Numerum & Dilatationem.
§. I. De Numero Periodi.
Quid est Numerus in Periodo?
Est quidam rithmus ita latens & dissimulatus, ut sentiatur tamen, & jucundo fine aures permulceat. Qui quidem numerus in harmoniâ & concentu positus, est ille de quo Virgilius in Eclogâ IV. dixit:
Numeros memini, si verba tenerem.
Et in Ecl. VI.
Tum verò in numerum Faunosque ferasque videres
Ludere.
Affer exemplum Ciceronianum.
Numerus in sequenti Tullii sententiâ pro Marcello suavis admodum est, auribusque pergratus:
Nulla est tanta vis, tantaque copia, quae non ferro ac viribus debilitari frangique possit.
Abibit decor omnis, si dicas:
Nulla est vis tanta & copia tanta quae non possit debilitari frangique viribus ac ferro.
Tanti nimirum est certâ quâdam moderatione numerorum, explere sententias: ideoque ut optimè notat Quintilianus:
Neque Demosthenes fulmina vibrasse diceretur, nisi numeris vibrata fuissent.
In quo ergo consistit Numerus?
In certâ quâdam syllabarum quantitate & idoneâ vocum collocatione ac structurâ, commodâque verborum & sententiarum dispositione, quae cohaerentem leniterque fluentem reddat Orationem, ut neque claudicet, neque fluctuet, sed aequabiliter constanterque ingrediatur.
Quomodo conciliabitur Orationi Numerus?
Ex quintuplici capite.
Prima Regula.
Syllabae breves ac longae sic temperentur alternenturque quodammodo, ut neque copiâ brevium, incitatior ac celerior feratur oratio, neque longarum multitudine retardata languescat.
Affer exemplum.
Ita Tullius in sequentibus verbis ad Caesarem:
Domuisti gentes immanitate barbaras, multitudine innumerabiles, locis infinitas, omni copiarum genere abundantes, & c.
Aliquando tamen, ex arte & de industriâ, syllabae breves vel longae, sine illâ quam dixi, mixturâ coacervantur, ad rei de quâ agitur vel celeritatem vel tarditatem exprimendam & oculis quodammodo subjiciendam.
Cedo exemplum.
Ita Virgilius, AEneid. V. remigantium Nautarum impetum, naviumque velocitatem dactylorum crebritate depingit:
Inde ubi clara dedit sonitum tuba, finibus omnes,
Haud mora, prosiluêre suis: ferit aethera clamor
Nauticus.
Itemque celeritatem equorum in versu sequenti
.........................It clamor, & agmine facto,
Quadrupedante putrem sonitu quatit ungula campum.
AEneid. VIII.
Tarditatem contra egregiè imitatur hic versus, lib. I.
Luctantes ventos, tempestatesque sonoras.
Secunda Regula.
Voces unius, duarum aut plurium syllabarum commisceantur; nascetur inde Oratio valde numerosa.
Subjice exemplum.
Vivis, & vivis, non ad deponendam sed ad confirmandam audaciam.
Contra verò si crebriore monosyllabarum iteratione permisceatur Oratio, tunc quasi exsiliet & subsultabit, ut in sequenti exemplo:
Hâc in re nos hìc non ferret.
Tertia Regula.
Cadat numerosè Periodus, & magnificis benesonantibusque verbis terminetur.
Affer exemplum è Cicerone:
Quos amisimus cives, eos non Martis vis perculit, sed ira victoriae. Nam qui locus quietis ac tranquillitatis plenissimus fore videbatur in eo maxima molestiarum & turbulentissimae tempestates extiterunt.
Quarta Regula.
Verborum splendor non solùm in Periodi clausulâ, sed etiam in toto illius quasi contextu multùm facit ad numerum Oratorium.
Ita Tullius in Pisonem:
Obrepsisti ad honores errore hominum, commentatione fumosarum imaginum, quaerum simile habet nihil praeter colorem.
Et in eloquentissimâ illâ Peroratione pro Fonteio:
Nolite pati, Judices, aras [note: Fonteii soror; una ex virginibus Vestalibus quae sempiternum Vestae ignem custodiebant.] Deorum immortalium, Vestaeque matris, quotidianis Virginis lamentationibus,de vestro judicio commoveri.
Et in IV. Catil.
Id est initum consilium, ut interfectis omnibus nemone ad deplorandum quidem Populi Rom. nomen, & ad lamentandam tanti imperii calamitatem relinquatur.
Quinta Regula.
Fuge asperiorem litterarum & vocabulorum concursum, ut leniter aequabiliterque fluat Periodus.
Quomodo incurritur in hoc vitium?
Quadruplici errore.
1°. Cùm duriùs ac crebriùs concurrunt inter se consonantes quae stridorem efficiunt, ut Ars studiorum, Rex Xerxes, & c.
2°. Cùm verbi prioris ultimae syllabae fiunt primae sequentis, ut vel ipsi Ciceroni aliquando excidit cùm ait:
Res mihi invisae visae sunt.
Itemque cùm dixit in carmine:
O fortunatam natam me Consule Romam.
3°. Cùm eadem littera, vel etiam, quod pejus est, eadem syllaba crebriùs iteratur, quale est illud Ennii Poëtae:
Africa terribili tremuit horrida terra tumultu.
[note: Un Magistrat pendant les guerres civiles de Paris, en ordonnant qu’on tendît promptement une chaîne dans une rue, cria: Qu’attend-on donc tant? que ne la tend-on donc tôt?]
Itemque illud adeò tritum:
O Tite, tute tate tibi tanta tyranne tulisti.
4°. Cùm similiter cadentibus ac desinentibus frequenter utimur, ut amatrices, adjutrices, praestigiatrices fuerunt.
An semper utendum est Periodo numeroque?
Nequaquàm. 1°. enim si semper periodis illigata esset Oratio, frigida foret procul dubio, fastidiumque & satietatem afferret auditori. Sciendum igitur in quo scribendi genere dicendum sit circumscriptè, in quo verò membratim.
Adhibenda erit igitur Periodus, 1°. cùm aliquid est laudandum ornatius, ut cùm Cicero de laude Siciliae dixit; & in eo toto genere quod Latini vocant Demonstrativum, Graeci verò Epidicticum; quod nempè delectationis causâ comparatum est.
2°. Apta est Periodus in exordiis causarum, ubi sollicitudine, miseratione, commendatione, res eget.
Ita Tullius in exordio pro Lege Maniliâ:
Quanquam mihi frequens, & c. Vide,pag. 106.
3°. Periodis locus est in amplificationibus ubi potest Orator eloquentiae quasi vela pandere, & sententias in quadrum numerumque redigere. Sed in reliquis Orationis partibus, vel membratim & incisim dicendum est, praesertim cùm arguitur aut refellitur adversarius, & quotiescumque demùm res de quâ agitur vim & acrimoniam videtur postulare, vel certè stylus debet ex utroque genere mixtus esse.
Quomodo parabitur facultas numerosè dicendi & scribendi?
Tyro non consenescat in dinumerandis pedibus syllabisque dimetiendis, quod sanè nec magni nec felicis foret ingenii. Duplici ergo ratione viâque haec facultas comparabitur.
1°. Si Tyro numerosas aliquot & volubiles Tullii sententias non legere modo, sed elatâ etiam voce pronuntiare assuescat.
2°. Si numerum illum & quasi concentum imitatione ac stylo coneris exprimere, quod quidem exercitatione atque usu, qui est optimus dicendi magister, non ita difficulter consequeris. Ut enim qui in sole ambulat, sensim coloratur, inquit Tullius; ita cùm istos libros lego, sentio orationem meam illorum quasi cantu colorari. Et quemadmodùm musici accuratè primùm ac cogitatè artis suae praescripta & formulas observant; ast ubi usus accessit, sine cogitatione etiam curâque eadem incredibili celeritate efficiunt: sic ubi Orator numerosè scribere principio consueverit, idem omninò posteà sine labore praestabit, verbaque numerosè cadentia ultrò sese offerent nec vocata respondebunt, modò adsit scribendi usus acconsuetudo dicendi.
Iisdem-ne pedibus claudenda erit semper Periodus?
Esset vitium non leve, paribus ubique spatiis, eodemque modo Periodum circumscribere. Verùm ad numerum illum Orationiaccersendum plùs exempla conferunt quàm praecepta, & aurium judicium potiùs adhibendum quàm consideratio mentis. Tandem ex lectione id assequeris, ut numerum istum periodicum sensim animo imbibas.
Ayez pour la cadence une oreille sévère.
Boileau.
§. II. De Dilatatione Periodi.
Quid intelligis per Dilatationem Periodi?
Est aliquid pluribus verbis explicare quod paucioribus comprehendi poterat.
Quot sunt partes in quâvis Periodo?
Duae: Protasis nimirùm & Apodosis.
Quid est Protasis?
Est prima Periodi pars ex quâ secunda pendet, & in quâ Oratio crescit quodammodò, & attollitur.
Quid est Apodosis?
Est altera Periodi pars in quâ Oratio perfecta conquiescit. Particulae de quibus mox loquemur, suspensaeque locutiones mirum in modum idoneae sunt ad Protasim cum Apodosi connectendam, ut videre est in hoc exemplo:
Protasis Periodi bimembris.
Tantus est splendor in laude verâ, tanta in magnitudine animi & consilii dignitas,
Apodosis.
Ut haec à virtute donata, caetera à fortunâ commodata esse videantur.
Quot sunt rationes amplificandae Periodi?
Tres, nimirùm per particulas; per distributionem brevis sententiae in suas partes;per definitiones.
1.Quomodo dilatabitur Periodus per particulas?
Si Tyro in promptu habeat locutiones quasdam conficiendis periodis mirum in modum idoneas, cujusmodi sunt sequentes:
Quanquam, Etsi, Quamvis, quibus respondent in consequente, tamen, verumtamen, nihilominùs. Quemadmodùm, sicut, & c. quibus opponuntur sic, ita, & c. Hae denique, non solùm, sed etiam. Quoties, toties: Qualis, talis; unde, inde. Quò, eò: cùm, tùm: quantùm, tantùm: non minùs, quàm si. Quae particulae semper unum
significant ab alio pendens & consequens. His adde participia cogitanti mihi, aliaque id genus sexcenta, quae usus ipse facilè poterit edocere.
Cedo exempla.
Ita Cicero pro Caecinnâ I.
Periodus Quadrimembris.
Si quantùm in agro desertisque locis audacia potest (1); tantùm in foro atque in judiciis impudentia valeret (2). Non minùs in causâ cederet Caecinna AEbutii impudentiae (3), quàm tum in vi faciendâ, cessit audaciae (4).
Et in Orat. pro Quint. XXVI.
Periodus Trimembris.
Si veritate amicitia, fide societas, pietate propinquitascolitur (1): necesse est iste, qui amicum, socium, affinem famâ ac fortunis spoliare conatus est (2), vanum se ac perfidiosum & impium esse fateatur (3).
2. Quomodo dilatabitur Periodus per Distributionem?
Sume exemplum ex Tullio.
Orator paucula haec verba (omnes lugent Clodium) amplificat per enumerationem partium, cùm ait ironicè:
Nimirùm Clodium defleri à Senatu, ab Equestri ordine, à Municipiis, à Coloniis, ab agris denique ipsis.
3. Quomodo per Definitiones?
Rem definiendo aliis atque aliis verbis elegantioribus; utendo etiam circumlocutione & interpretatione. Vide ubi de Amplificatione.
Quaenam sunt virtutes Periodi?
Revocari possunt ad quatuor, nimirùm ad perspicuitatem, splendorem, conclusionis nobilitatem, & numerum.
Quâ ratione colligari debent Periodi membra?
Per particulas de quibus suprà diximus, & quae sunt:
Conditionales, v. g. si, certè, & c. Cic. in Verr. n. 1. Si quis vestrûm, & c.
Adversariae. Quamvis, tamen, & c. Cic. pro Rabir. n. 1. Etsi, Quirites, & c.
Disjunctivae. Neque, nec, & c. in Verr. n. 6. Neque enim salus, & c.
Conjunctivae. Cùm, tùm, & c. Cicer. pro Domo suâ, n. 1. Cùm multa divinitùs, & c
Comparativae. Quemadmodùm, ita, & c. pro Lege Man. n. 10. Videte ne, & c.
Relativae. Qualis, talis, & c. In Verr. n. 1. Quod erat optandum, & c.
Causales. Quoniam, quia, & c. pro Rabir. n. 12. Ut nihil post, & c.
Augentes. Non modò, sed etiam, & c. in Lib. qui inscribitur Orator, tantùm abest ut, & c.
Tempus significantes. Antequàm, vix, dùm, & c. pro Luc. Flacc. n. 1. Cùm in màximis periculis, & c.
Quid cavendum semper erit in Periodis conficiendis?
Ne fiant, ut jam diximus, plures Periodi similes, sed varientur: juxta illud Bolaei monitum:
Voulez-vous du public mériter les amours?
Sans cesse en écrivant variez vos discours:
Un style trop égal & toujours uniforme
En vain brille à nos yeux; il faut qu’il nous endorme.
On lit peu ces auteurs nés pour nous ennuyer,
Qui toujours sur un ton semblent psalmodier.