Aristote, 1689 : De Arte Rhetorica

Définition publiée par Génin

Aristote, De Arte Rhetorica libri tres, trad. lat. Marcantonio Majoragio (1514-1555), Padoue, Presses du Séminaire, 1689, liber III, caput XI, « De septima virtute elocutionis, quae est energia », p. 389-399.

Définition publiée par Élie Génin, le 20 juillet 2021

LIBER III

[...]

Caput XI. De septima virtute elocutionis, quae est energia.

1 [textus III, 72] DICENDUM est autem, quid sit subjectio sub oculos, & quomodo ea fieri possit. [textus III, 73] Dico igitur ex eis nominibus constare subjectionem sub oculos, quæ res eas significant, quæ aliquid agant: ut, si quis dicat hominem probum esse quadratum, translatio quidem erit: nam ambo perfecta sunt, sed tamen nullum actum significat: illud verò, qui florentem ætatis vigorem habeat, actum exprimit. Et illud: Te verò tanquam solutum, ac liberum, actum continet: & illud: Hinc concitati cum impetu Græci ruunt, concitati enim & actus, & translatio est. Quo genere multis in locis Homerus usus est: [p. 390] nam per translationem, quæ inanimata sunt, animata esse dicit. Sed ex omnibus ea maximè probantur, in quibus actus exprimitur, sicut in illis:

Ille pudore vacans, iterum lapis ima petebat; &,

- Volat ecce sagitta,

&,

- Cupiens attingere; -

&,

Stant terræ defixa, optantque in corpore figi.

Spicula; -

&,

At cuspis pectus pertransit plena fureris.

in his enim omnibus, quoniam animata finguntur; actus apparet: nam pudore vacare, & furore quodam agitari, & alia sunt actus. Hæc autem inter se copulavit per translationem ex proportione: sicut enim se habet lapis ad Sisyphum, sic impudens ad eam rem, cujus ipsum non pudet. [textus III, 74] Hac eadem ratione utitur etiam in probatis imaginibus in eis, quæ sunt inanimata.

Curvæ albescentes nunc hic, nunc inde recurrunt. [p. 391] fingit etiam omnia moveri, ac vivere: est autem ipse actus quædam imitatio. [textus III, 75] Translationem autem ducere oportet, ut anteà dictum est, à propinquis rebus, non tamen perspicuis: quemadmodum in philosophia solertis, acutique hominis est, cernere, quid in rebus multum inter se distantibus, simile sit: sicut Archytas dixit, idem esse arbitrum, & aram, quoniam ad utrunque is, qui injuriam accepit, confugere solet. Vel, si quis diceret, anchoram, & cremastram idem esse; ambo enim idem efficiunt, sed in eo differunt, quòd alterum infernè, alterum supernè pendet. Et adæquatas esse civitates, in multum distantibus rebus idem valet: nam & in superficie, & in potestate est æqualitas. [textus III, 76] Maxima verò pars urbanorum dictorum à translatione, & ab errore quodam proficiscitur; magis enim perspicuè res intelligitur, cum aliter quis existimabat; [p. 392] nam tunc animus secum dicere videtur. Quàm verum hoc est, sed ego decipiebar.

2 [textus III, 77] Quinetiam apophtegmata, quæ sunt urbana, ex eo gratiam habent, quòd aliud significant, quàm verba dicant, ut illud Stesichori: Quod cicadæ apud eos humicantabunt, Et voces, quæ acutè formantur in ænigmata, propter eandem rationem jucundæ sunt; nam in eis est cognitio, & translatè dicuntur. [textus III, 78] Id etiam suave est, quod ait Theodorus, res novas dicere. Fit autem, cum præter opinionem id suerit, & nullo modo (sicut ille ait) consentaneum opinioni, quam de eo priùs habebant: sed quemadmodum in ridiculis, leviter immutata delectare solent: quod idem etiam faciunt cavillationes, quæ mutatis fiunt literis. Quæ res in versibus etiam decipit, cum aliud dicitur, quàm auditor expectat; ut ingrediebatur autem, sub pedibus habens pernitiones: illæ verò putabat, calceamenta velle dici. [p. 393] Hoc autem oportet, statim ut prolatum est, perspicuum esse. Ridicula verò, quæ ex literis nascuntur, efficiunt, ut non dicatur id, quod dici videtur, sed id, quod inversum nomen significat; ut illud Theodori in Niconem citharœdum; Thrattei se, fingit enim dicere, Conturbat te; sed in errorem inducit: nam aliud intelligit; quare jucundum fit ei, qui posteà rem intelligit: quoniam nisi Thracem esse existimaret, non urbanum dictum esse putaret. Et illud:

Vult ipsum depopulari,

Sed advertendum est, ut ambo commodè dicantur. Idem accidit etiam in urbanis dictis, ut si quis diceret: Atheniensibus maritimum principatum non fuisse malorum principium, quoniam profuit; vel quemadmodum dixit Isocrates,

Imperium civitati fuisse malorum principium;

nam utroque modo id dictum est, quod quisquam dici non existimasset, & cognitum est esse verum; [p. 394] nam dicere principium esse principium, nihil habet, quod argutum sit. Verùm non ita ait, neque negat id, quod principium dixerat, sed alio modo. In his enim omnibus si quis nomen commodè protulerit, in quo vel translatio sit, vel ambiguitas, tunc benè sese habet: ut, Intolerandus non intolerandus; ambiguè dixit; verùm fit commodè semper, cum verbum iteratur: & illud;

Ne fias magis hospes, quàm oporteat hospes vel, non magis, quàm te oporteat; nam idem est; vel,

Non decet hospitem semper esse hospitem,

nam hæc quoque diversa sunt. Hanc vim habet etiam illud Anaxandridæ celebre dictum.

Pulchrum est sanè mori priùs, quàm quicquam morre dignum geras;

nam idem est, ac si dixisset: Dignum est mori; quando quis non est dignus mori; vel, dignum est mori eum, qui non sit dignus morte; [p. 395] vel cum quis non facit, quæ morte digna sunt. [textus III, 79] Et forma quidem locutionis in his omnibus eadem est: sed quantò breviùs, magisque contrariè prolata fuerint, tantò fit elegantior oratio. Causa verò est; quia contrariæ res, propè collocatæ rem meliùs intelligi faciunt, & brevitas temporis celeriorem gignit scientiam. Verùm oportet, ut semper adsit, vel in quem dicantur, vel elegans dicendi ratio; siquidem id, quod dicitur, verum esse, non autem inane videri debet; alterum enim eorum sine altero adesse potest; ut, Mori oportet, nihil in vita delinquentem, sed urbanum non est.

Dignam oportet dignum uxorem ducere;

at urbanitate caret; sed urbanum erit, si utrunque simul habuerit; ut.

Dignum est, mori, quando quis non est morte dignus.

Quantò verò plura conjuncta habuerit, tantò fiet urbanior oratio; ut, si nomina translata fuerint, [p. 396] & ea translatione, quæ probatur, & contentio, & compar adhibeatur, & evidentiam habeat.

3 [textus III, 80] Atque etiam imagines, ut jam suprà dictum est, sunt excellentes quodammodo translationes; semper enim ex duobus constant, sicuti translatio, quæ fit ex proportione, ut, clypeum diximus esse Martis phialam, & arcum esse citharam sine fidibus: quæ cum ita pronuntiantur, non est simplex translatio: sed cum dicimus, arcum citharam, & clypeum phialam, tunc est simplex. Atque hoc etiam modo fingunt imagines; ut, simiæ tibicinem esse similem, & stillanti lucernæ lusciosum: ambo enim contrahuntur. Benè verò fiunt imagines; cum in eis inclusa est metaphora: licet enim uti imagine dicentes, clypeum esse Martis phialam: & parjetinas esse pallium attritum ædificii; &, Niceratum esse Philoctetem demorsum à Pratye; quemadmodum Thrasymacus assimilavit eum, [p. 397] cum vidisset Niceratum à Pratye superatum in heroicis versibus componendis, adhuc sordidatum esse, & incompta coma. In quo genere maximè labuntur poetæ, nisi benè se gesserint; etiam si aliter fuerint excellentes. Dico autem, ut cum ita inquiut:

Distorta, ut apium cruræ procedens gerit;

Sicut Philammon, juga gerens cum Coryce.

Atque hujusmodi cætera sunt imagines. Quod autem imagines sint translationes jam sæpè dictum est.

4 [textus, III 81] Et proverbia sunt translationes à specie ad speciem; ut, si quis domum importet aliquid, unde commodum speret, & ex eo posteà damnum accipiat, ut Carpathius leporem;

ambo enim, id, quod dictum est, pertulerunt. Unde igitur urbana dicta ducantur, & quamobrem adhibeantur, expositum est.

5 [textus, III 82] Quinetiam superlationes, quæ probantur, quædam translationes sunt [p. 398] ut in eum, qui sugillatis faciem inquinatam habeat.

Existimavissetis eum esse mororum calathum.

est enim quidam rubor in sugillato, sed modus non servatur: quinetiam imago, in qua dicitur, tanquam hoc, aut illud, est superlatio, quæ dicendi genere tantùm differt. Sicut Philammon, juga gerens cum Coryco.

Putavissetis ipsum Philammonem præliari cum Coryco,

Distorta, ut apium crura procedens gerit.

Putabam eum non crura, sed apid habere, adeo distorta sunt. Habent autem superlationes puerile quiddam: vehementem enim animi motum indicant; itaque irati præcipuè super lationibus utuntur.

Non mihi si tàm multa daret, quàm magnus arenæ est,

Pulveris & numerus.

Non ducam uxorem (mihi crede) Agamemnone natam;

Quamvis ingeniò sapientem Pallada vincat.

Et pulchræ Veneri præstanti corpore certet. [p. 399]

hoc genere maximè utuntur Attici oratores. Quare senem uti superlatione minimè decet.