Aristote, 1689 : De Arte Rhetorica

Définition publiée par Mattana-Basset

Aristote, De Arte Rhetorica libri tres, trad. lat. Marcantonio Majoragio (1514-1555), Padoue, Presses du Séminaire, 1689, Liber I, Caput II, p. 15 et Caput XV, p. 147-162. 

Définition publiée par Mattana-Basset Mellie, le 24 juillet 2021

CAPUT II.

 

[...]

 

[textus I, 20] Probationum autem aliae quidem expertes artis, aliae vero artificiosae sunt. Expertes artis eas voco, quae nostra opera non pariuntur, sed extrinsecus assumuntur, ut testimonia, et quaestiones, et ejus generis caeterae. 

 

[...]

 

[textus I, 258]   

 

CAPUT XV.

  

Deinceps a nobis ea percurrenda sunt, quae ad probationes artis expertes, pertinere videantur, nam hae judicialium controversiarum propriae sunt. 

 

[textus I, 259] Sunt autem numero quinque, leges, testimonia, tabulae, [p. 148] quaestiones, jusjurandum. Ac primo quidem de legibus dicamus, et quomodo eis in suadendo, ac dissuadendo, in accusando, et defendendo utendum sit.

 

[textus I, 260] Planum est enim, si quis scriptam legem causae suae contrariam habeat, ad communem legem ei confugiendum esse, et aequo ac bono, tanquam justiore nitendum : et dicendum, hoc esse aequissima sententia judicare, siquis non omnino scriptis legibus adhaerere velit : et aequum, et bonum semper idem manere, nec unquam immutari, sicuti neque communis lex ; insitum est enim in ipsa natura. Scriptae vero leges saepe variantur. Unde illud in Antigona Sophoclis dictum est, ubi tuetur illa factum suum ; quod licet contra Creontis legem fecerit, non tamen contra legem non scriptam.

Hoc nanque non hodie aut heri, at semper fuit.

Ideo ego non timeo viri ullius minas. [p. 149]

et justum id esse, quod est verum, atque utile, non autem, quod speciem tantum habet. Itaque scripta lex non est justa ; neque enim legis officium exequitur : et rebus judicandis praepositum esse judicem, tanquam argentarium, qui id justum, quod simulatum, et adulterinum est, ab eo, quod est vere justum, discernat. 

 

[textus I, 261] Et si lex, qua premimur, aliquo modo contraria est jam probatae legi, aut si secum ipsa pugnat : ut interdum altera lex jubet rata esse, quaecunque inter se homines pepigerunt, altera vero vetat, pactiones fieri contra leges, et si sit ambigua lex, ut quis eam torquere possit ; tunc videre oportet, in quam partem justum, atque utile conveniat, deinde illo uti : et si res illae propter quas lata lex fuit, non amplius manent, lex tamen adhuc servatur ; tunc laborandum est ; ut id notum fiat, [p. 150] et hac ratione contra legem pugnandum.

 

[textus I, 262] Quod si scripta lex pro nobis facit : tunc dicendum est, aequissima sententia judicare, non esse ideo judicibus concessum ; ut contra legem aliquid statuant, sed, ne fortasse pejerent, si vim, ac sententiam legis non bene perceperint, et neminem esse, qui, quod absolute bonum est, quaerat, sed quod sibi ipsi : et nihil differre, non latas leges, et in nullo esse usu : et in aliis artibus non utile esse discedere a praeceptis, et callide aliquid excogitare, ut contra medicum ; neque enim tantum detrimenti adfert erratum medici, quantum mala consuetudo non illi parendi, qui imperium habet : et hoc esse, quod in probatis legibus prohibetur, ne quis ipsis legibus quaerat, aut velit esse sapientior. Et de legibus quidem haec dicta sint. 

 

[textus I, 263] Testium vero duo sunt genera : nam alii sunt antiqui, alii novi. [p. 151] Novorum autem partim periculi participes sunt, partim extra periculum positi.

 

[textus I, 264] Antiquos testes voco poetas, et claros auctores, virosque illustres, quorum sunt aperta judicia, ut Athenienses Homeri testimonio de Salamine usi sunt, nuper etiam Tenedii contra Sigienses Periandri testimonio sunt adjuti. Et Cleophon contra Critiam Solonis elegis usus est, dicens ejus familiam jampridem fuisse petulantem : neque enim aliter Solon unquam ita cecinisset :

Dic flavo Critiae, ut studeat parere parenti.

et rerum quidem praeteritarum testes sunt hujusmodi, futurarum autem etiam vates, et augures, ut Themistocles, cum navali praelio confligendum esse probare vellet, oraculum interpretatus est : quod jubebat, ut se ligneo muro defenderent. Quin etiam proverbia sunt ex eo genere, quod dictum est, testimonia, [p. 152] ut si quis cuipiam suadeat, ne sibi senem amicum facere studeat, hoc utatur proverbio, in senem nequod beneficium contulerisEt, si quis hortetur quempiam, ut eos filios tollat, quorum patres jam necarit, illud proferat :

Stultus, qui natos, occiso patre, reliquit.

Novi autem testes sunt, qui, cum noti, illustresque sint, jam de aliqua re judicium fecerunt.

 

[textus I, 265] Nam horum judicia sunt eis utilia, qui de iisdem rebus ambigunt, ut Eubulus in judiciis contra Charetem usus est eo, quod adversus Archibium Plato dixerat, rem hanc increbescere, pluresque esse in civitate, qui se improbos esse fateantur. Novi etiam testes sunt, qui periculi participes fiunt, si mentiri visi fuerint. Atque hujusmodi testes tantum illud testantur, factum fuerit nec ne, sit, an non sit. De qualitate vero nihil dicunt, ut, si justum, an injustum sit, [p. 153] utile, an inutile. Qui autem remoti sunt etiam de his maxime sunt idonei testes, sed omnium maxime fide digni sunt antiqui, quia corrumpi non possunt, et probationes ab eorum testimoniis ducuntur.

 

[textus I, 266] Quod, si quis testes non habeat poterit dicere, judicium ex argumentis fieri debere, et hoc esse aequissima sententia judicare ; neque enim argumenta pecuniis depravari possunt, neque coargui solent, quod mentiantur, ac fallant. 

 

[textus I, 267] Qui testes habet, contra eum, qui non habet, dicet, argumenta nequaquam poenae subjecta esse, nihilque opus fore testimoniis, si ad probandum verba sufficerent.  Sunt autem testimonia vel de se ipso, vel de adversario, vel de facto, vel de vita, ac moribus. 

 

[textus I, 268] Itaque perspicuum est, nunquam fore, ut testimonio utili careamus : nam, si de facto testimonium habere non possumus, [p. 154] quod aut causam nostram confirmet, aut adversarii refellat, certe de moribus non deerit testimonium, quod vel aequitatem nostram ostendat, vel improbitatem adversarii. 

 

[textus I, 269] Reliqua vero, quae de teste quaeri solent, amicus ne sit, an inimicus, an neutrum, et spectatae fidei, an infamis, an medius, et quaecunque sunt ejus generis differentiae, ex eisdem locis sumuntur, unde etiam enthymemata ducuntur.

 

[textus I, 270] Quod ad tabulas attinet, quibus pacta, et conventa continentur ; nulla alia oratione opus est, nisi ut eas orator augeat, aut deprimat ; fidem eis addat, aut adimat. Nam, si pro se faciunt, illis fidem addere, ratasque facere, si pro adversario fidem adimere contendat. Quod autem ad fidem eis addendam, aut adimendam spectat, nihil differt a testium tractatione : [p. 155] quales enim ii fuerint, qui tabulas scripserint, aut asservarint, talem etiam fidem habebunt ipsae tabulae. 

 

[textus I, 271] Cum autem certum est, tabulas esse confectas ; si pro se faciunt, debet eas orator augere, dicens, eas propriae, ac privatae legis vim habere. Et tabulae quidem ratam legem non faciunt ; leges autem eas tabulas, quae legitimae sunt, corroborant. Et omnino lex pactum quoddam, et conventum est ; itaque, si quis pacti, et conventi tabulas aufert, leges etiam ipsas tollit. Praeterea major pars eorum, quae homines inter se contrahunt, et sponte faciunt tabulis continetur. Itaque, si quis eas irritas faciat, omne commercium hominum inter se tolletur. Et alia, quae huic disputationi conveniunt satis patent, in promptuque sunt. 

 

[textus I, 272] Quod si tabulae nobis contrariae fuerint, et pro adversariis faciant ; primo, [p. 156] quae supra diximus de contraria lege, convenient ad hanc rationem omnia : nam perabsurdum esset, cum male positis legibus, quibus nos legislatores decipiunt, parendum esse non putemus, si tabulis parere necessarium esse dicamus. Deinde judicem ipsum esse justitiae dispensatorem certum est : non igitur tabulas spectare, sed id, quod justius debet. Et justum quidem nemo detorquere potest neque fraude, neque necessitate ulla : quia natura tale est, tabulae vero et deceptis, et coactis hominibus saepe fiunt. Ad haec spectare oportet, an alicui legi vel earum, quae scriptae sunt, vel quae communes, an rebus justis, et honestis tabulae contrariae sint. Videndum etiam est, an tabulae, quae proferuntur, aliis tabulis vel posterioribus, vel prioribus contrariae sint : vel enim posteriores erunt ratae, vel priores irritae, vel, si priores rectae sint, in posterioribus erit fraus : [p. 157] id autem arripiemus, quod causae nostrae utile fuerit, consideranda est etiam utilitas, et si qua in re tabulae judicibus adversentur, et caetera ejus generis, quae facile videri, atque intelligi possunt.

 

[textus I, 273] Quaestiones vero testimonia quaedam sunt, quae videntur ea de causa fidem facere, quia necessitas quaedam eis inest. Itaque non difficile est earum vim intelligere, et quae de ipsis dici possunt excogitare : nam, si pro nobis faciant, eas augere poterimus, ac dicere, solas ex omni genere testimoniorum esse veras. Quod si nobis contrariae fuerint et pro adversario faciant ; veritatem earum evertere licebit, de genere toto quaestionum disputando : quibus enim necessitas adhibetur, ii non minus falsa, quam vera dicere solent : nam vel dolorem tolerantes, verum occultant, vel facile mentiuntur, ut citius a cruciatu liberentur. [p. 158] Ad haec proderit exempla proferre, quae alias acciderunt, et ipsis judicibus cognita sunt. 

 

[textus I, 274] [Oportet autem dicere, quod veridicae nequaquam sunt quaestiones, multi enim bene robusti, et saxea prope pelle praediti, animo vero valde confirmato intrepide sustinent tormenta ; timidi vero, et imbecilles animo antequam ipsa supplicia aspiciant deficiunt, de sua salute desperantes, quare nulla est in quaestionibus fides.]a [Ces crochets droits sont de l’éd. 1689, dont voici la note en bas de page : « Contextur hic aditur, quoniam a nonnullis Aristotelis praeclaris Interpretibus tanquam legitimus, et germanus cognoscitur. » Cf. la note 45 de P. Chiron dans son éd., Paris, Garnier-Flammarion, 2007, p. 254 : « Ce passage, manifestement plaqué, est considéré généralement comme une glose insérée. »]

 

[textus I, 275] Juris vero jurandi ratio quadripertita est, aut enim adversario dat, et ipse etiam capit jusjurandum, aut neutrum facit. At alterum facit, alterum nequaquam, vel enim jusjurandum dat, neque tamen capit, vel capit ipse, neque tamen adversario dat. Praeterea videndum est etiam, an jusjurandum jam conceptum fuerit, sive ipse juraverit, sive ejus adversarius. 

 

[p. 159] [textus I, 276] Qui jusjurandum deferre non vult, is dicet, adversarios facile pejerare ; ut, posteaquam juraverint, nihil reddant ; se vero confidere, fore, ut judices non juratos adversarios condemnent, et, se malle juratorum judicum periculum facere, quod melius est ; quia judicibus ipsis credat, adversariis autem non credat. 

 

[textus I, 277]  Qui non capit oblatum jusjurandum, dicet, se pecuniarum causa jurare nolle, quod si improbus esset, facile juraret, melius enim esse, alicujus utilitatis gratia, quam nullius improbum esse ; juratus enim pecuniam haberet, non juratus autem minime haberet, sic enim propter bonitatem, ac virtutem ; non autem propter pejerandi timorem jurare nolle videbitur. Cui loco Xenophanis illud dictum bene congruit ; non esse aequam provocationem impii adversus pium hominem ; sed consimilem esse, ac si quis robustus imbecillum, vel ad verberandum, vel ad vapulandum provocaret. 

 

[p. 160] [textus I, 278] Quod si jusjurandum oblatum recipit ; dicet, se sibi ipsi credere, non autem adversario, atque illud Xenophanis dictum ita convertet, ut dicat, parem esse provocationem, cum impius jusjurandum defert, pius autem jurat : praeterea indignum esse nolle se jurare in ea re, de qua petit, ut jurati judices sententiam ferant. 

 

[textus I, 279] Si vero defert aliis jusjurandum ; dicet pium esse deis ipsis rem totam committere, neque opus esse adversario, ut alios judices roget ; cum ipsi de tota re judicandi potestas detur, et rem absurdam eum facere, qui jurare nolit in ea re, de qua postulat, ut jurati judicent. 

 

[textus I, 280] Quia vero planum jam factum est, quid sigillatim dicendum sit ; patet etiam, si copulare duos modos opus fuerit, quid sit adferendum ; ut, si ipse quidem capere velit, non autem dare, aut, si dare quidem non abnuat, sed minime velit oblatum accipere : [p. 161] aut si simul et dare, et accipere sit paratus, aut neutrum facere velit ; nam ex eis, quae dicta sunt, haec copulantur ; itaque rationes etiam ex eisdem copulari necesse est. 

  

[textus I, 281] Quod si jam ab ipso conceptum jusjurandum fuerit, quod huic praesenti contrarium sit ; dicet non esse perjurium, nam qui facit injuriam, ille sponte facit ; sed pejerare est injuriam facere. Quae vero fiunt vel vi, vel dolo, nequaquam sponte fiunt. Huc igitur referre perjurium oportet, ac dicere, id in mente, non autem in lingua esse. Quod si adversarius alias juraverit, dicendum est, eum omnia subvertere, qui non stat eis, quae juratus affirmavit ; hac enim de causa secundum leges non nisi jurati judices sententiam ferunt. Nos igitur, inquiet ille, postulamus, ut vos judices eis maneatis, quae jurati judicavistis, et ipsi non manebimus. [p. 162] Caetera etiam hujus generis quaerenda sunt, quae ad amplificandum pertineant. Ac de probationibus quidem artis expertibus, haec dicta sufficiens.